« نهايه » در مجرّد فقه و فتاوى « 1 » ، مبسوط در فقه وسيع استدلالى « 2 » و خلاف در فقه مقارن « 3 » . پيش از مرحوم « شيخ » ، دانشمندان بزرگ شيعه چون « مفيد » و « مرتضى » و ديگران ، كتاب‌هاى نفيسى در اين زمينه‌ها تأليف كرده‌اند ، ولى به‌طور قطع در جامعيّت و كمال و قوّت استدلال همپايهء كتب « شيخ » نيست . پس از آن بزرگوار به يقين اين علم راه كمال پيموده ، ليكن بدون شكّ از مهم‌ّترين منابع اصلى آن ، كتب مرحوم « شيخ » است . آنچه موجب اعجاب اينجانب است اين است كه از زمان تصنيف كتاب شريف « خلاف » تاكنون كه هزارهء « شيخ طوسى » - عليه الرّحمة - تشكيل مىشود - يعنى حدود ده قرن - هنوز برحسب ظاهر ، كتابى در فقه مقارن نوشته نشده است كه حاوى تمام مزاياى كتاب خلاف باشد يعنى بين ايجاز ، حسن اسلوب ، زيبايى و سلاست تعبير ، استدلال و بالاخره ذكر اقوال همهء مذاهب اسلامى جمع كرده باشد . در اصول فقه مهم‌ّترين اثر « شيخ » ، كتاب عدّة الاصول است كه از امّهات منابع اصول فقه شيعه و دومين اثر مبسوط و كامل است كه دانشمندى شيعى آن را به وجود آورده است « 4 » . پس از اين ، پيرامون اين اثر نفيس و آراى « شيخ » در آن مطالبى به عرض خواهيم رساند .

--> ( 1 ) - اين كتاب با ترجمهء فارسى آن به كوشش آقاى محمد تقى دانش‌پژوه به‌طور معرب و مشكول در سال 1342 - 1343 ه ش در چاپخانهء دانشگاه تهران تجديد چاپ شده است . ( هديه دكتر اصغر مهدوى به دانشگاه ) . ( 2 ) - اين كتاب در سال 1270 ه ق در ايران چاپ شده است . ( 3 ) - اين كتاب براى اوّلين‌بار در تهران در سال 1370 ه . ق به دستور مرحوم آية اللّه بروجردى با حواشى خود آن مرحوم به چاپ رسيد . پس از آن دو بار ديگر در سه و دو جلد ، حروفى چاپ شد . در سال 1344 ه . ش قسمتى از آن يعنى از آغاز كتاب البيوع تا پايان كتاب قسمة الصّدقات ، به هزينهء سازمان برنامه و كوشش دانشكدهء الهيّات و معارف اسلامى دانشگاه تهران ، در چاپخانهء حيدرى با تصحيحات و تعليقاتى به چاپ رسيده است . تصحيح نيمهء دوّم اين قسمت و تعليقات آن از خود اينجانب است . ( 4 ) - اين كتاب به‌طور قطع پس از « الذّريعة الى اصول الشريعة » تصنيف استاد « شيخ » يعنى علم الهدى سيّد مرتضى تصنيف شده است . اين كتاب تاكنون دو بار چاپ شده است : يكى در سال 1312 ه در بمبئى ، ديگر در سال 1314 ه با حاشيهء مولى خليل قزوينى ( م 1089 ) در تهران .